بنام خدا

همگی اعتراف داریم که برای دستیابی به موفقیت پیروی از "نظم" ضروری است. اما بنظر میرسد در تعریف نظم توافق کاملی وجود ندارد. بسیاری نظم را اصول و قوائد مشخص و تعیین شده می دانند. من جزو افرادی هستم که اعتقاد دارم این فرمول همیشه جواب نمی دهد و گاهی ممکن است لازم باشد تا برای دستیابی به موفقیت، کسب و کار خود را به آشوب بکشید!

آشوب در لغت به معنای فتنه، شور ، غوغا و آشفتگی آورده شده است. این معانی در ظاهر با مفهوم موفقیت در کسب و کار (و یا سازمان) در تعارض هستند. پس منظور از این عبارت چیست؟ اساسا "نظم مطلوب چه میتواند باشد و کجا قرار دارد؟ " قصد دارم در این پست برداشتهای خود از تعریف نظم مطلوب و موثر در کسب موفقیت و تاثیر فناوری اطلاعات در آن برای شما بازگو کنم.

نمیدانم تا چه حد با مفهوم نظم و آشوب در سیستم ها  آشنائی قبلی دارید. برای بیان منظورم نیاز است تا کمی در مورد این دو مفهوم توضیح بدهم. نیوتن نظم در سیستم را ناشی از روابط ساده، مشخص و خـطي میان علت و معلول می دانست. این تعریف که ريشه در علوم رياضي داشت، قرن ها زیر بنای علوم مختلف قرار گرفت. براساس پارادايم نظم نيوتني، کلیه رویدادها بر اساس روابط علت و معلول ساده، و بصورت قابل پیش بینی شکل میگیرند.

این دیدگاه در بسیاری حوزه ها کاربرد پیدا کرد و بعنوان نمونه در سازمانها ایجاد ساختارهاي سازماني"، تعریف "فرایندهای اداری"  و بنای "سلسله مراتب ها" برای ایجاد نظم از دیدگاه مورد اشاره مورد توجه قرار گرفت و مدیران مسئول ایجاد، توسعه و کنترل هرچه بیشتر این نظم گردیدند.

در مقابل این دیدگاه و طی 50 سال گذشته، دیدگاه جدیدی با عنوان آشوب سیستمی مطرح گردید. منشا این دیدگاه -که ابتدا نظریه بود و سپس به تئوری تبدیل شد- مشاهده برخی رویدادهای موجود در طبیعت بود: شکل کریستالهای برف در حال بارش، پرواز دسته جمعی پرندگان، تشکیل ابرها، ترکیب رویش درختان یک جنگل و ...همه و همه نشاندهنده این واقعیت بودند: الگوهای طبیعی برخلاف نظم نیوتنی، از الگوها و رفتار پيچيده، تصادفی و غيرخطي تبعیت میکنند.

مشاهدات نشان می داد که رویدادهای طبیعی دارای رفتاری آشفته با دو ويژگي مهم هستند: اول اینکه اينگونه رفتار غير قابل پيش بيني اند و دوم اینکه الگوهاي نهفته ای در درون خود دارند. بعبارت دیگر: تــركيبــي از نظم و بي نظمي !

رويدادهای طبیعی گرچه بي نظم و غیر قابل پیش بینی بنظر مي رسند، اما در واقع همین رفتار آشوب مانند (CHAORDIC) از نظمی نهفته برخوردار است. البته شناسايي این نوع "نظم آشفته" مشكل است. زيرا عوامل متعدد غیرقابل پیش بینی در آن موثر می باشند اما بهرحال غيرممكن نيست.

در پارادايم آشوب، با پذیرش روابط نامنظم، پيچيده با ارتباط غيـر خطي میان علت و معلول، تحول اساسی در تعریف روشهای جدید دستیابی به موفقیت ایجاد شد. ممکن است این سئوال برای شما ایجاد شود که چرا اکنون مفهوم آشوب مطرح میشود و چه شده است که دیگر نظم نیوتنی تضمین کننده و جوابگوی موفقیت نیست؟

بنظر من این امر ناشی از پیشرفت دانش بشر و تغییر درک او از محیط اطراف است. با این تغییرات و همچنین تغيير ماهيت عوامل محيطی تاثیرگذار در موفقیت کسب و کار، بشر بتدریج در می یابد که مفهوم نظم از دیدگاه نیوتنی آن، دیگر از کارائی مناسبی برخوردار نیست و این نوع تفکر، سازمانها را در چنبره بروکراسی پیچیده ای فرو برده که قدرت حرکت و تغییر را از آنها می گیرد.

بطور مثال یکی از دلایل فاجعه فروپاشی شرکت بزرگی مانند جنرال موتورز آن میباشد که این شرکت، منابع خود را صرف نگهداری هیکل بزرگ اش کرد و تخصصش را بجای تمرکز و تغییر پذیری در بازار، بر کنترل نظم نیوتنی و حفظ ثبات و یکنواختی اش هزینه نمود.

کاربرد این تفکر در حوزه های مختلف علوم بشری از اخلاقیات و فلسفه گرفته تا معماری و پزشکی وسیع بوده و بسرعت در حال گسترش می باشد. من میخواهم در این پست، بطور مختصر به کاربرد آن در حوزه مدیریت فناوری اطلاعات در کسب و کار توجه کنم.

نمیدانم تا بحال برای شما پیش آمده است که از خود بپرسید چرا موجودات آزاد در طبیعت از توانائی بیشتری برای بقا برخوردارند؟ بیاد دارم که وقتی در کودکی این سئوال را از پدرم می پرسیدم او دلیل این پدیده را اجبار طبیعت در کسب دائمی توانائی های لازم برای امکان مواجه با تغییرات غیر قابل پیش بینی می گفت. تعریفی که برای من در آن زمان چندان مفهوم نبود ولی اکنون میتوانم بخوبی آن را با مفاهیم نظریه آشوب و کاربرد اش در مدیریت کسب و کار ارتباط دهم.

اگر ما کسب وکار را بعنوان یک موجود زنده فرض کنیم، باید بپذیریم که برای امکان بقا و موفقیت، همواره باید در صدد کسب توانمندیهای ضروری من جمله خلاقیت و نوآوری باشد و این قابلیت با ایجاد فضای طبیعت گونه یا همان "آشوب منظم" بهتر فراهم می گردد. اما اگر ما آن را در فضایی که تنها الگوهای منظم نیوتنی با روابط ساده علت و معلولی مستقر کنیم، همانند گیاهان گلخانه ای، شانس چندانی برای بقا و رقابت نخواهد داشت.

خلاقيت و نوآوري مستمر و استفاده از ساير ويژگيهاي آشوب موجب ميشود تا کسب و کار با تغييراتی اندك ولی حركتی مناسب، تحول و دگرگونيهاي عمده ای را در نحوه كاركرد خود بوجود آورد و نتايجی متناسب با الزامات محيطي و قابليتهاي داخلي بدست آورد.

می بینید که این دیدگاه می تواند انقلابی شگرف در درک روابط موجود در اطراف ما ایجاد کند. البته این ابتدای کار است و باید پذیرفت که هنوز سالهای درازی تا درک کامل بشر از نحوه کار مام آشوبگر طبیعت و اقتباس از آن باقی مانده است. اما مایوس نشوید! این دانش بسرعت در حال پیشرفت است و درحوزه های مختلف از جمله مدیریت کسب و کار میتوان از آن سود جست

 یک سئوال مهم: بر اساس آنچه گفتیم، فناوری اطلاعات چه نقشی می تواند در کسب و کار داشته باشد؟ آیا بدلیل قابلیتهای آن مانند: امکان کنترل بهتر و... موجب توسعه نظم نیوتنی و روابط حاکم بر آن در سازمان می باشد؟ و یا اینکه با از میان برداشتن محدودیت های ارتباطی و قابلیت رشد دانش موجب آشفتگی هرچه بیشتر  در کسب و کار می شود؟ نظر شما چیست؟

بنظرم این پست بیش از حد طولانی شد. پس اگر موافق باشید ادامه بحث را در پست بعدی دنبال میکنیم.

.............

ادامه دارد

علی عظیمی- 12 خرداد 1388

برگشت به صفحه اصلی