بنام خدا
شاید
شما نیز مانند من این روزها ذهنتان به نقشی که فناوری اطلاعات و ارتباطات
در تحولات اجتماعی کشور ایفا می کند جلب شده باشد. در این پست قصد دارم سوای مباحث معمول پیرامون دولت الکترونیک، به بررسی و تحلیل برخی از تاثیرات این فناوری در روابط اجتماعی که تاکنون کمتر مورد
توجه بوده اند بپردازم.
در
واقع، آنچه توجه من را بخود جلب کرده است، شیوه های بکارگیری فناوری اطلاعات در
حکمرانی و همچنین تاثیرات متقابلی است که مردم و حکومت با استفاده از آن بر
یکدیگر بجا می گذارند.
بی شک فناوری اطلاعات و ارتباطات در حوزه حکمرانی و حکومتداری نیز تاثیرات خود را بجای گذاشته و خواهد گذاشت. حذف مرزهای جغرافیایی، خارج شدن انحصار دسترسی به اطلاعات و نیز سهولت استفاده از شبکه های الکترونیکی مانند اینترنت و ماهواره برای ترویج گفته ها و عقاید مختلف و... ، همه و همه موجب بروز چالش های جدیدی هم برای حکومت ها و هم برای افراد جامعه شده و خواهد شد.
امروزه چه بسا ساخت یک وبلاگ و یا بمب گوگلی از قدرت تاثیرگذاری بیشتری نسبت به اقداماتی برخوردار باشد که پیش از این بصورت فیزیکی برای بیان عقاید صورت می گرفتند. و یا جنبش های ایجاد شده در فضای مجازی بدلیل سرعت توسعه، فراگیری بیشتر و عدم محدودیت به زمان و مکان و حتی زبان، موثرتر از جنبش های موجود در جهان واقعی عمل کنند.
به این واقعیت توجه کنید: درحالیکه ما اغلب از زاویه دید کسب منافع اقتصادی به فناوری اطلاعات و دستاوردهای آن نگاه می کنیم، اتفاقات اخیر نشان دادند که قدرت تاثیرگذاری این فناوری در زندگی اجتماعی افراد دست کمی از تاثیرهای اقتصادی آن ندارد. من جدا فکر می کنم که امروزه دیگر استفاده از فناوری های نوین ارتباطی و اطلاعاتی یک انتخاب (option) در فرایند حکمرانی بر جامعه نیست، بلکه یک الزام اساسی بشمار می رود.
اما این تاثیرات چگونه می توانند باشند؟ دامنه آنها تا چه میزان است؟
من برخی از این این تاثیرات متقابل را در سه گروه: "خوب بد زشت" تقسیم بندی کرده ام که در ادامه به آنها میپردازم. البته ممکن است برخی از این موارد جنبه آینده نگری داشته باشند ولی از آنجائیکه نشانه های آنها از هم اکنون قابل مشاهده است، عقیده دارم که باید به تحلیل آنها نیز پرداخت.
خوب
- با استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات افراد و حکومت ها می توانند بنحو موثرتری در همکاری با همدیگر عمل کنند. تبادل آرا و همفکری بهتر موجب امکان حل مشکلات به شیوه های مناسبتر را فراهم می آورد. اینها همه موجب می گردند تا مفاهیمی مانند شهروند و یا هموطن در عمل متجلی شوند و حکومت ها مشکلات را بطور موثرتر از میان بردارند و به ایجاد رفاه و آسایش بپردازند.
- همزمان با رشد قابلیت های اطلاعاتی که موجب
افزایش سودمندی و کارائی افراد در جامعه می شود، با ایجاد شفافیت و جریان آزاد
اطلاعات اعتماد
سازی میان مردم بویژه تحصیل کردگان و
سرمایه گذاران افزایش یافته و امکان تامین آسایش اقتصادی بیش از پیش فراهم می شود.
فرایندی که به قدرت حاکمیت و انسجام بیشتر ملی خواهد انجامید.
- اتفاق عمده دیگر پررنگ شدن نقش زنان در رویدادهای اجتماعی است. در طول تاریخ بشر، مردان بدلیل قدرت بدنی و حضور فیزیکی بیشتر، در اغلب موارد نقش اول را در رویدادهای اجتماعی ایفا کرده اند. اما با افزایش بکارگیری فناوری اطلاعات در زندگی اجتماعی بشر، فرصت های همسانی برای هر دو جنس فراهم می گردد و زنان نقش خود بویژه را در آن بخش از رویدادهای اجتماعی که در دنیای سایبر شکل می گیرند تثبیت کرده و از فرصت های برابر با مردان برخوردار می شوند.
بد
- از جمله تاثیران بد آن است که فناوری
اطلاعات و ارتباطات همچنانکه انسانها را به هم نزدیک می سازد، موجب ایجاد
شکاف بیشتر میان آنها با یکدیگر و با حکومت ها نیز میشود. بطوریکه با سهولت ارتباط میان افراد هم
عقیده و هم اندیشه در یافتن یکدیگر و تبادل نظر و از سوی دیگر کاهش روابط فیزیکی، بتدریج قدرت تحمل
عقاید مخالف تضعیف میشود و افراد با تنگ نظری صرفا با هم عقائد خود به تعامل بیشتر
می پردازند.
بلوک (block) کردن عقاید مخالف در شبکه های اجتماعی مانند فیس بوک، یکی از نشانه های این
پدیده است که بوِِیژه در دوران انتخابات اخیر میان کاربران ایرانی بطور گسترده گزارش شد. زیرا افراد
تمایل نداشتند با دیدگاه های مخالف خود مواجه شوند و فقط میخواستند با هم
عقاید خود معاشرت کنند!
- از سوی دیگر بدلیل امکان روز از افزون ارتباط افراد با جهان اطراف (بدلیل وسایل ارتباطی مانند پست الکترونیک، تلفن همراه و...)، افراد بتدریج صاحب یک حریم اطلاعاتی شخصی میشوند که نسبت به آن احساس مالکیت نموده و آن را جزو حقوق اولیه خود بشمار می آورند. اما در همان حال حکومت ها نیز مایل هستند برای اعمال حاکمیت خود بر این حریم اطلاعاتی کنترل داشته و مسلط شوند.
بعقیده
من دراین جا چالشی عمده ایجاد میشود. زیرا افراد حریم اطلاعاتی خود را حق مسلم و
طبیعی خود می دانند ولی در مقابل حکومت ها نیز آن را در حاکمیت خود می دانند و
خواهان کنترل و ایجاد محدودیت بر آن می باشند. اقدام برای مسدود کردن سرویس پیام
کوتاه و فیلتر شدن وب سایت های شبکه های اجتماعی در روزهای
گذشته، نمونه بارز این چالش میان حکومت ها و افراد بشمار میرود که انتظار می رود در آینده با تلاش بر کنترل پست الکترونیک جدی تر شود.
- پدیده قابل مشاهده دیگر، جمع آوری و انتقال سریع اخبار و اطلاعات است که قبل از اینکه مجال پالایش و یا کنترل آنها فراهم گردد، فراتر از مرزهای جغرافیایی بسرعت در همه جا گسترش می یابند. این پدیده می تواند موجب بروز پیامدهای پیش بینی نشده و غیر منتظره برای حکومت ها و اشخاص گردد.
پخش تصویر رویدادهای خیابانی که توسط افراد عادی از طریق دوربین های کوچک تلفن همراه ضبط شده و از طریق شبکه اینترنت توزیع می شوند، افراد و حکومت ها را به چالش جدیدی وارد کرده است. در این شرایط، همگی از قدرت و سرعت انتقال اطلاعات شگفت زده و بعبارتی وحشت زده شده اند. زیرا توان عکس العمل در برابر آن وجود نداشته و کنترل آن بسیار مشکل است.
زشت
- با توسعه روز از افزون فناوری اطلاعات در زندگی شخصی و اجتماعی بشر، حفظ محرمانگی و اطلاعات خصوصی افراد نیز مشکل تر میشود. زیرا همزمان با رشد اطلاعات شخصی (مانند لیست دوستان، اطلاعات پزشکی، عادات شخصی و ...) این اطلاعات بیشتر تحت هجوم قرار میگیرند و علاقه افراد کنجکاو و یا تبهکار و حتی حکومت ها به دستیابی به اطلاعات شخصی افرادروز به روز بیشتر می شود. زشتی عمل در هر حالت باقی است. زیرا این حریم شخصی افراد است که مورد هجوم قرار میگیرد.اتهام های مربوط به شرکت نوکیا در زمینه ایجاد قابلیت شنود و ردیابی تلفن های همراه از این جمله است.
البته همزمان افراد تلاش وافری در حفظ اطلاعات شخصی خود به هر شکل ممکن میکنند و این تلاش همیشگی دو طرفه برای کشف و حفظ اسرار شخصی افراد موجب ایجاد چالشی جدی در جوامع بشری است.
- پدیده بمباران اطلاعاتی برای کنترل
روانی جامعه پدیده زشت دیگری بشمار می آید. در شرایطی که افراد با حجم
انبوهی از اطلاعات متنوع در طی زمانی اندک مواجه می شوند، تشخیص اطلاعات صحیح از
ناصحیح بروز به روز مشکل تر میشود. در نتیجه این بمباران اطلاعاتی و عدم وجود فرصت
کافی برای تجزیه و تحلیل، بتدریج قدرت تفکر از افراد سلب شده و آنها صرفا به دنباله
روهای اطلاعات تبدیل می شوند. انسجام اجتماعی در یک جامعه تحت تاثیر ضربات
ناشی از بمباران اطلاعاتی جهت دار دچار مشکل میشود.
و...
این تاثیرات و موارد دیگری که ممکن است به ذهن شما
نیز رسیده باشند همگی موجب میشوند تا در کنار کاربردهای اقتصادی ، در تحولات آتی اجتماعی از فناوری اطلاعات و
ارتباطات استفاده های وسیع تر و معنادارتری بعمل آورده شود.
به گمان من نقشی که این فناوری در تحولات اخیر ایفا کرد و موجب بروز چالشهایی گردید که تاکنون تجربه و حتی پیش بینی نشده بودند، همه موجب میشوند تا آینده توسعه و پیشرفت فناوری اطلاعات و ارتباطات در ایران تحت الشعاع قرار گیرد. تا حدی که ممکن است حتی تاثیرات اقتصادی آن را نیز پشت سر بگذارد و در حوزه تجارت الکترونیک نیز موجب تغییر مدل های کسب و کار شود !
به هر حال ما برای کنترل محیط کسب و کار نیازمند شناخت این تغییرات و پیش بینی آنها هستیم.
در این مورد اگر فرصتی بود در آینده بیشتر صحبت خواهیم کرد.
علی عظیمی- 7 امرداد 1388