بنام خدا

اگر قبول دارید که اخلاق از مهم ترین الزامات زندگی اجتماعی بشر است این مطلب را دنبال کنید، در غیراینصورت هم اکنون صفحه را ببندید و به دنبال کار خود بروید !

یک تعریف کلی به ما می گوید که اخلاق، چگونگی بهتر زیستن را بر اساس چارچوبی مشخص بیان می کند. حدود این چارچوب می تواند بر اساس شریعت الهی، انسانیت، فرهنگ و ارزشهای مورد احترام جامعه و در نهایت وجدان فرد تعیین شود. البته برخی عادت دارند عامل سود و زیان و منافع شخصی را نیز در تعریف این چارچوب دخالت داده و به آن اولویت دهند !

امروزه که بخش قابل توجهی از تعاملات انسانی در حال انتقال به دنيای مجازی می باشد، نیاز به تعریفی از اخلاق که من آن را اخلاق دنیای مجازی می نامم، ضروری به نظر می رسد.

دقیقا از همان زمانی که کاربران به جهان مجازی وارد می شوند، موضوع اخلاق در جهان مجازی نیز مطرح می شود. در واقع مهم نیست که آنها چند ساعت از عمر خود را در این جهان سپری می کنند و با چه ابزاری به آن متصل می شوند، بلکه این چگونه بودن و چگونه رفتار کردن در دنیای مجازی است که مهم است.

دنیای مجازی فضايی است كه بشر آن را با قدرت اندیشه و کمک فناوری ایجاد کرده و هرچند بطور مستقیم به حضور فیزیکی ما نیاز ندارد، اما نحوه حضور ما را در جهان فیزیکی تغییر می دهد. خصوصیات فرامکانی و فرازمانی دنیای مجازی، موجب برخورد فرهنگ های مختلف با یکدیگر و به هم ریختن تعاریف سنتی جوامع از اخلاق و بی اخلاقی شده است.

اخلاق مجازی مترادف اخلاق زیرزمینی نبوده و به معنای ارزش اخلاقی هم نیست. اخلاق در دنیای مجازی قادر است جلوه های متفاوتی از خود بروز دهد. هم با كاركردهای منفی جامعه را تهديد كند و هم با اشاعه الگو و هنجارهای صحیح، رفتارهای اخلاقگرایانه را تثبیت نماید.

اما مصادیق بی اخلاقی در دنیای مجازی کدامند؟ هنوز نمی توان به درستی نمی‌توان پاسخ روشنی به این سئوال داد. تعیین حدو مرز اخلاق و بی اخلاقی از زوایای مختلف صورت می گیرد و اختلاف های زیادی بر سر آن وجود دارد. صرفنظر از جرائم پنج گانه اشاعه خشونت و تروریسم، فحشا، اعتياد، كلاهبرداری و همچنین هک های سیاه، شناخته شده ترین مصادیق بی اخلاقی در دنیای مجازی شامل موارد زیر می باشند :

انتشار اطلاعات غلط: برخی به بهانه انتقاد یا افشاگری نزد افکار عمومی، در دنیای مجازی به ایجاد و انتشار محتوای نادرست و شایعه که دربرگیرنده تهمت و ادعای دروغ است، می پردازند و موجب بروز خسارت مادی و معنوی به اشخاص حقیقی و حقوقی می شوند. این مورد غالبا در جائی که پای منافع اقتصادی یا رقابت های سیاسی در میان باشد، بشدت به چشم می خورد و موجب سیاه نمائی، بدنامی، انحراف افکار عمومی می شود.

بی احترامی و توهین:  امکان ناشناس بودن هویت افراد، سرعت انتقال اطلاعات، غیر رسمی بودن ارتباطات و خصوصیت فرامکانی موجود در جهان مجازی موجب می گردد که برخی افراد با خودمحوری، ارزش های مورد قبول جوامع را زیرپاگذارند. البته شدت بروز این رفتار متفاوت است. یک نمونه رایج بی احترامی، استفاده از ادبیات لمپنی و غلط های املائی عمدی در ارتباط های معمول و حتی رسمی است که حتی در بین افراد تحصیل کرده نیز به چشم می خورد. در موارد حاد آن، شاهد توهین های مستقیم به اعتقادات، ارزش ها، نسبت های قومیتی و خانوادگی افراد هستیم.

نقض حریم شخصی : یکی از بارزترین مصادیق بی اخلاقی در دنیای مجازی، نقض حریم شخصی افراد است. اغلب ما برای بهره مندی از امکانات فناوری اطلاعات، بصورت آگاهانه و از روی رضایت محدود شدن بخشی از حریم شخصی خویش مانند دسترس بودن دائمی از طریق تلفن همراه یا اینترنت را پذیرفته ایم. اما نقض غیرخودخواسته و پنهانی حریم خصوصی افراد که بوسیله خلافکاران (برای سواستفاده)، رسانه ها (به بهانه روشن کردن افکار عمومی)، شرکتهای تجاری (به بهانه بازاریابی و شناسائی رفتار مشتری)، حاکمان و نیروهای امنیتی (به بهانه کنترل و حفظ امنیت اجتماعی) صورت می گیرد، از چالشی ترین مباحث اخلاق در جهان مجازی به شمار می آیند.

ارسال هرزنامه (SPAM)  ، افشای اطلاعات پزشکی و یا اطلاعات شخصی، تجسس و شنود، از  مصادیق نقض حریم شخصی می باشند. برخی امکانات جهان مجازی مانند پست الکترونیک و شبکه های اجتماعی به گسترش این بی اخلاقی دامن زده است.

در این میان توجه به دو نکته ضروری است. اول اینکه دولت ها نمی توانند از نقش خود این موضوع چشم پوشی کنند و باید صراحتا قوانین مربوط به جمع آوری آن دسته از اطلاعات شخصی شهروندان که ضرورت دارد را تعیین و  شیوه های آن را نیز مشخص کنند. درغیراینصورت و ادامه پنهان کاری، دولت ها نیز در گسترش این بی اخلاقی سهیم اند. نکته دوم و جنبه مهم دیگر نحوه عکس العمل و واکنش افراد در برابر نقض حریم شخصی شان است که بطور مشخص توسط مراجع رسمی و غیررسمی صورت می گیرد. جامعه ای که نسبت به این موضوع بی تفاوت باشد و حقوق خود را مطالبه نکند، بطور ضمنی موافقت خود را برای بروز این بی اخلاقی اعلام و بطور غیرمستقیم به آن دامن زده است.

سواستفاده از دارائی های دیگران: بروز این جنبه از بی اخلاقی در جهان مجازی عمدتا شامل دارائی های نامشهود می گردد. سهولت دسترسی به اطلاعات و نیز امکان انتقال سریع آن درجهان مجازی موجب گردیده است که سواستفاده از آثار و تالیفات، نام تجاری، هویت و شهرت و سایر مصادیق دارائی های معنوی بشدت توسعه یابد. اینکه برخی افراد خواسته یا ناخواسته از دارائی های دیگران قصد سواستفاده داشته باشند چندان دور از انتظار نیست اما ازآنجائیکه بر اساس قانون عمومی عرضه- تقاضا، هرچه درخواست برای استفاده نامشروع از اموال دیگران بیشتر شود، بطور تصاعدی دامنه بروز این بی اخلاقی بیشتر می شود، باید توجه اصلی بر تقبیح این نوع رفتار متمرکز شود. متاسفانه بدلیل کم کاری فرهنگی و خلا قانونی موجود، این نوع بی اخلاقی بشدت در جامعه تحصیل کرده و در استفاده از آثار معنوی رایج شده است.

ترویج بی قانونی و آنارشی گری: دربخشی از سند چشم انداز قرن 21 برنامه استراتژیک دولت امریکا چنین آمده است که توسعه کاربرد اینترنت ضمن همگرائی و ایجاد دهکده کوچک جهانی، بطور موذیانه ای انواعی از آنارشی گری را توسعه خواهد داد. مردمانی با سطح دانش اندک که جهان را از منظر باریک درک خود تفسیر می کنند و در جوامع خود محدود و منفور هستند، در دنیای مجازی سوای مرزهای جغرافیائی با افراد هم عقیده خود ارتباط برقرارکرده و بطور فعال، به ترویج بی قانونی و آنارشی گری می پردازند.

از سوی دیگر درحالیکه در جهان واقعی بسیاری از این افراد بدلیل برخورد با سایر لایه های اجتماعی، ناخودآگاه از افکار و عقاید متفاوت تاثیر پذیرفته و افراط گری های آنها بتدریج تعدیل و یا حتی دگرگون می شود، اما در جهان مجازی، ایشان بدلیل تشکیل جوامع و برخورد مستمر با افراد هم عقاید خود، فرصت بحث و نقد با مخالفانشان را از دست داده و بتدریج به خودباوری کاذب می رسند. بدیهی است این حالت زمینه بروز یک بی اخلاقی اساسی را مهیا می نماید: هرکس با من هم عقیده است دوست من والا دشمن و مستحق شرارت و بدی است.

جعل هویت و پنهان کاری : اشخاص نمی خواهند در جامعه ای که در آن زندگی می کنند به بدخواهی، شرارت و دیگر صفات ناپسند مشهور شوند. اما برخی از همین افراد وقتی که به جهان مجازی وارد می شوند، بدلیل ماهیت گمنامی موجود در آن (هرچند که همین ویژگی نیز امروز تا حد زیادی از بین رفته است)، به کارهایی دست می زنند که در شرایط عادی از آنها پرهیز می کنند. جعل هویت و  پنهان کاری می تواند منجر به بروز بی اخلاقی های دیگری مانند ارتباط ناسالم با نوجوانان و جنس مخالف، اشاعه دروغ و شایعه، بی حرمتی و ... شود. اقدامات مخربی که پس از انتشار در جهان مجازی ممکن است غیرقابل جبران باشند.

و.......اینها نمونه های رایجی از مصادیق بی اخلاقی در جهان مجازی هستند.

پس چه باید کرد؟

در آینده جهان مجازی و بخصوص شبكه‌های اجتماعی زمینه بروز بخش زیادی از تعاملات اجتماعی را فراهم خواهند نمود. بسیاری عقیده دارند برای حفظ اخلاق در دنیای مجازی باید به اعمال قوانین و محدودیت های سخت گیرانه پرداخت.

در حالیکه در تشخیص رفتار اخلاقی از غیراخلاقی اختلاف نظر وجود دارد، به قضاوت نشستن، تنها به اتکای قوانین از قبل تعریف شده، موضوعی پیچیده، پرهزینه و زمان بر به نظر می رسد.شاید ایجاد محدودیت و نظارت های کلی برای جلوگیری از رفتار اشخاصی که به عمد وارد حریم های اخلاقی می شوند لازم باشد، اما قطعا کافی نیستند. کنترل کامل از طریق اعمال قوانین را فراموش کنید. بدلیل تغییر مستمر فناوری، شاید هیچگاه امکان ایجاد مصونیت کامل فنی و قانونی در دنیای مجازی فراهم نشود.

با شرایط فعلی دنیای مجازی، شاید موثرترین اقدام جهانی در توسعه اخلاق در دنیای مجازی اشاعه و تاکید بر هنجارها و رفتارهائی است که ما بعنوان یک آدمHuman) ) آنها را اخلاقی می شناسیم. همزمان، تاکید بر اراده فردی برای پایبندی به اخلاق، می تواند زمینه مناسبی را فراهم آورد.

بیائید همه با هم تلاش کنیم تا در جهان مجازی هم آدم باشیم!  آدم! 

Let’s stay human in the virtual world !

علی عظیمی - 18 دی ماه 1390

برگشت به صفحه اصلی